لیپوساکشن یکی از روشهای رایج برای کاهش چربیهای موضعی و اصلاح فرم بدن است. با وجود اینکه این جراحی در افراد مناسب و در شرایط استاندارد میتواند با ایمنی قابل قبولی انجام شود، مانند هر عمل جراحی دیگری بدون خطر نیست. یکی از عوارض جدی اما نسبتاً نادر آن، آمبولی است؛ عارضهای که آگاهی درباره عوامل خطر، علائم هشداردهنده و روشهای پیشگیری از آن اهمیت زیادی دارد.
وقتی درباره آمبولی بعد از لیپوساکشن صحبت میشود، باید میان دو وضعیت متفاوت تمایز قائل شد: آمبولی ناشی از لخته خون که میتواند به آمبولی ریه منجر شود و آمبولی چربی که مکانیسم متفاوتی دارد. تشخیص تفاوت این دو موضوع به درک صحیح خطرات لیپوساکشن کمک میکند.
آمبولی بعد از لیپوساکشن چیست و چرا ممکن است اتفاق بیفتد؟
آمبولی به شرایطی گفته میشود که مادهای در جریان خون حرکت کرده و باعث انسداد یک رگ شود. در جراحیهای زیبایی بدن، یکی از مهمترین نگرانیها ترومبوآمبولی وریدی یا VTE است.
VTE شامل دو وضعیت اصلی است:
ترومبوز ورید عمقی یا DVT: تشکیل لخته خون در وریدهای عمقی، معمولاً در پاها
آمبولی ریه یا PE: جدا شدن بخشی از لخته و حرکت آن به سمت عروق ریه
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC) جراحی و کاهش تحرک پس از عمل را از عوامل افزایشدهنده خطر تشکیل لخته خون میداند.
نوع دیگری که ممکن است در ارتباط با لیپوساکشن مطرح شود، آمبولی چربی است. در این وضعیت، ذرات چربی وارد گردش خون میشوند و میتوانند در عروق، بهخصوص عروق ریوی، اختلال ایجاد کنند. آمبولی چربی پس از اقدامات زیبایی نادر است، اما در صورت وقوع میتواند جدی باشد.
احتمال آمبولی در لیپوساکشن چقدر است؟
برای تمام افرادی که لیپوساکشن انجام میدهند نمیتوان یک درصد ثابت و مشخص برای احتمال آمبولی بیان کرد. میزان خطر به عوامل متعددی مانند شرایط جسمی بیمار، مدت جراحی، نوع بیهوشی، میزان تحرک بعد از عمل و انجام همزمان چند جراحی بستگی دارد.
انجمن جراحان پلاستیک آمریکا (ASPS) ترومبوز ورید عمقی و عوارض قلبی و ریوی را در میان خطرات شناختهشده لیپوساکشن قرار داده است. با این حال، وجود این عارضه در فهرست خطرات به این معنا نیست که در اغلب بیماران رخ میدهد. ارزیابی ریسک هر فرد قبل از عمل اهمیت بیشتری از ارائه یک عدد کلی دارد.
به همین دلیل، در جراحی پلاستیک از سیستمهای ارزیابی خطر، از جمله مدل Caprini، برای بررسی مجموعه عوامل مستعدکننده تشکیل لخته استفاده میشود. منابع آموزشی جدید ASPS نیز بر ارزیابی ریسک فردی و انتخاب اقدامات پیشگیرانه بر اساس شرایط هر بیمار تأکید دارند.
چه عواملی خطر آمبولی بعد از لیپوساکشن را افزایش میدهند؟
خطر تشکیل لخته معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست و ممکن است با تجمع چند عامل افزایش پیدا کند.
از مهمترین عوامل قابل بررسی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
سابقه قبلی DVT یا آمبولی ریه
اختلالات ارثی انعقاد خون
سابقه خانوادگی لخته خون
اضافهوزن یا چاقی
افزایش سن
برخی بیماریهای قلبی، ریوی یا بدخیمیها
مصرف بعضی داروهای هورمونی حاوی استروژن
بارداری یا دوره پس از زایمان
بیتحرکی طولانی
انجام جراحیهای طولانی یا چند عمل همزمان
CDC نیز سابقه لخته، چاقی، افزایش سن، مصرف استروژن، برخی بیماریهای زمینهای و محدودیت حرکت را در میان عوامل افزایشدهنده خطر DVT و آمبولی ریه قرار میدهد.
آیا حجم بالای لیپوساکشن اهمیت دارد؟
با افزایش وسعت عمل، ممکن است مدت جراحی، تغییرات مایعات بدن و فشار فیزیولوژیک ناشی از جراحی نیز بیشتر شود. ASPS تأکید میکند که در لیپوساکشن با حجم بالا، ملاحظات ایمنی بیشتری لازم است.
بنابراین تصمیم درباره حجم مناسب لیپوساکشن باید براساس وضعیت جسمی بیمار، محل انجام جراحی، روش بیهوشی و ارزیابی جراح انجام شود؛ نه صرفاً بر اساس میزان چربیای که فرد تمایل دارد در یک جلسه خارج شود.
بیتحرکی بعد از جراحی چگونه خطر را افزایش میدهد؟
حرکت عضلات پا به بازگشت خون وریدی کمک میکند. زمانی که فرد مدت طولانی بدون حرکت در بستر بماند، سرعت جریان خون در وریدهای پا کاهش پیدا میکند و در افراد مستعد احتمال تشکیل لخته افزایش مییابد.
به همین دلیل، در بسیاری از بیماران، شروع حرکت و راه رفتن در زمان مناسب و طبق دستور جراح یکی از اقدامات مهم مراقبت پس از جراحی محسوب میشود. CDC نیز حرکت زودهنگام پس از دورههای بیحرکتی ناشی از جراحی را از اقدامات کاهشدهنده خطر DVT و PE معرفی میکند.
تفاوت آمبولی چربی با آمبولی ریوی ناشی از لخته خون چیست؟
این دو اصطلاح گاهی به اشتباه به جای یکدیگر استفاده میشوند.
آمبولی ناشی از لخته خون
در این حالت معمولاً ابتدا یک لخته در وریدهای عمقی پا یا لگن تشکیل میشود. اگر بخشی از آن جدا شود و به ریه برسد، میتواند باعث آمبولی ریوی شود.
آمبولی چربی
در آمبولی چربی، عامل انسداد یا اختلال در گردش خون، چربی است نه لخته خون. مطالعات گزارش کردهاند که آمبولی چربی یکی از عوارض نادر اما بالقوه جدی در اقدامات مرتبط با برداشت یا انتقال چربی است.
بنابراین، روشهای پیشگیری و عوامل ایجادکننده این دو وضعیت کاملاً یکسان نیستند و تشخیص آنها نیز بر عهده تیم پزشکی است.
علائم هشداردهنده آمبولی بعد از لیپوساکشن چیست؟
شناخت علائم هشداردهنده پس از عمل اهمیت زیادی دارد. نشانههای احتمالی DVT در یک پا میتواند شامل موارد زیر باشد:
تورم غیرعادی
درد یا حساسیت
احساس گرمی
قرمزی یا تغییر رنگ پوست
علائم احتمالی آمبولی ریه میتواند شامل موارد زیر باشد:
شروع ناگهانی تنگی نفس
درد قفسه سینه، بهخصوص در هنگام تنفس عمیق یا سرفه
ضربان قلب سریع یا نامنظم
سرفه همراه با خون
سبکی سر، ضعف شدید یا غش
این علائم را نباید بخشی طبیعی از دوره نقاهت فرض کرد. CDC توصیه میکند در صورت وجود علائم احتمالی آمبولی ریه، بیمار فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار بگیرد.
آمبولی چه مدت بعد از لیپوساکشن ممکن است رخ دهد؟
ریسک مربوط به لخته خون فقط به ساعات اولیه بعد از جراحی محدود نمیشود. برخی موارد VTE مرتبط با جراحی پس از ترخیص بیمار بروز میکنند و خطر میتواند برای مدتی پس از عمل باقی بماند. CDC گزارش میکند که بخش قابل توجهی از لختههای مرتبط با جراحی پس از خروج بیمار از بیمارستان تشخیص داده میشوند.
در مقابل، آمبولی چربی ممکن است الگوی زمانی متفاوتی داشته باشد. در یک مرور منتشرشده درباره موارد گزارششده آمبولی چربی ریوی پس از لیپوساکشن و تزریق چربی، بخش زیادی از بیماران در ۲۴ ساعت اول دچار علائم شده بودند. این یافته از مجموعهای از موارد گزارششده به دست آمده است و نباید آن را بهعنوان زمان قطعی بروز عارضه در تمام بیماران در نظر گرفت.
چگونه میتوان احتمال آمبولی در لیپوساکشن را کاهش داد؟
هیچ اقدامی نمیتواند احتمال آمبولی را به صفر برساند، اما ارزیابی صحیح بیمار و رعایت اصول پیشگیری میتواند خطر را کاهش دهد.
بررسی کامل وضعیت سلامت قبل از جراحی
پیش از لیپوساکشن، جراح باید از سابقه پزشکی بیمار اطلاع داشته باشد. سابقه لخته خون، بیماریهای قلبی یا ریوی، اختلالات انعقادی، داروهای مصرفی و سابقه خانوادگی VTE اطلاعات مهمی هستند.
پنهان کردن دارو یا بیماری زمینهای میتواند ارزیابی خطر را با مشکل مواجه کند.
بررسی داروهای هورمونی و سایر داروها
بعضی داروهای حاوی استروژن میتوانند خطر تشکیل لخته را افزایش دهند. با این حال، بیمار نباید هیچ دارویی را خودسرانه قطع کند.
در صورت مصرف قرصهای ضدبارداری، درمانهای هورمونی، داروهای ضدانعقاد یا مکملهای خاص، موضوع باید پیش از جراحی با پزشک مطرح شود تا درباره ادامه یا قطع آنها تصمیمگیری شود.
تحرک مناسب بعد از جراحی
راه رفتن سبک در زمانی که جراح اجازه میدهد میتواند به حفظ گردش خون کمک کند. این موضوع به معنی فعالیت سنگین یا ورزش زودهنگام نیست.
زمان شروع حرکت و میزان فعالیت باید متناسب با نوع جراحی و وضعیت بیمار تعیین شود.
استفاده از وسایل فشاری در افراد مناسب
در برخی جراحیها ممکن است از وسایل فشاری متناوب برای پاها یا سایر روشهای مکانیکی پیشگیری از VTE استفاده شود.
نکته مهم این است که گن لیپوساکشن با وسایل تخصصی پیشگیری از لخته خون یکسان نیست. پوشیدن گن بعد از لیپوساکشن ممکن است برای کنترل تورم و فرمدهی طبق نظر جراح توصیه شود، اما نباید آن را بهتنهایی روشی برای جلوگیری از آمبولی تلقی کرد.
داروهای ضدانعقاد فقط در صورت تجویز پزشک
برخی بیماران با خطر بالاتر ممکن است به پیشگیری دارویی با داروهای ضدانعقاد نیاز داشته باشند. تصمیم درباره این داروها باید بر اساس تعادل میان خطر لخته و خطر خونریزی گرفته شود.
مصرف خودسرانه آسپرین، انوکساپارین یا سایر داروهای رقیقکننده خون پس از لیپوساکشن میتواند خطرناک باشد.
راهنماهای جراحی پلاستیک نیز بر پیشگیری متناسب با میزان خطر هر بیمار تأکید دارند، نه تجویز یک روش یکسان برای همه.
چه افرادی بیشتر در معرض آمبولی بعد از لیپوساکشن هستند؟
افرادی که یک یا چند عامل خطر دارند ممکن است نیازمند ارزیابی دقیقتری باشند. برای مثال فردی با سابقه قبلی DVT، چاقی، مصرف داروی هورمونی و برنامه جراحی طولانی، شرایط متفاوتی نسبت به فردی جوان، بدون سابقه بیماری و با عمل محدود دارد.
در چنین شرایطی ممکن است جراح توصیه کند:
برخی عوامل خطر قبل از جراحی اصلاح شوند.
جراحی به جلسات جداگانه تقسیم شود.
برنامه پیشگیری مکانیکی یا دارویی در نظر گرفته شود.
یا در بعضی موارد انجام جراحی به تعویق بیفتد.
بنابراین مناسب بودن لیپوساکشن فقط به وزن یا میزان چربی موضعی بستگی ندارد.
آیا لیپو ویزر نیز میتواند باعث آمبولی شود؟
ویزِر لیپوساکشن از انرژی اولتراسوند برای کمک به جدا کردن چربی استفاده میکند، اما همچنان نوعی عمل جراحی برای تخلیه چربی محسوب میشود.
استفاده از فناوری متفاوت به این معنا نیست که تمام خطرات جراحی، از جمله عوارض مرتبط با لخته خون، حذف میشوند. خطر واقعی بیشتر به وضعیت بیمار، وسعت جراحی، مدت بیهوشی، تکنیک جراحی و مراقبتهای اطراف عمل وابسته است.
به همین دلیل، ادعای اینکه یک تکنولوژی خاص بهطور کامل خطر آمبولی را از بین میبرد، صحیح نیست.
چه زمانی بعد از لیپوساکشن باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
بعضی علائم پس از لیپوساکشن مانند تورم، کبودی و درد محدود میتوانند بخشی از روند طبیعی بهبودی باشند؛ اما هر علامتی را نباید طبیعی تلقی کرد.
تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، سرفه خونی، غش، کاهش سطح هوشیاری یا بدتر شدن سریع وضعیت عمومی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
همچنین تورم یا درد غیرعادی و یکطرفه ساق یا ران باید جدی گرفته شود و در اسرع وقت به پزشک اطلاع داده شود.
نقش انتخاب جراح و مرکز جراحی در کاهش خطر آمبولی
ایمنی لیپوساکشن فقط به تکنیک خارج کردن چربی محدود نیست. بخش مهمی از ایمنی عمل مربوط به انتخاب مناسب بیمار، بررسی سابقه پزشکی، برنامهریزی حجم جراحی، کنترل شرایط حین عمل و مراقبتهای بعد از آن است.
قبل از تصمیمگیری برای لیپوساکشن بهتر است درباره مواردی مانند سابقه لخته خون، داروهای مصرفی، مدت احتمالی جراحی، برنامه مراقبت بعد از عمل و اقدامات پیشگیرانه متناسب با شرایط خود با جراح صحبت کنید.
جمعبندی
آمبولی یکی از عوارض مهمی است که هنگام بررسی ایمنی لیپوساکشن باید مورد توجه قرار گیرد، اما اصطلاح آمبولی شامل وضعیتهای متفاوتی است. آمبولی ریه ناشی از لخته خون و آمبولی چربی دو عارضه با مکانیسم متفاوت هستند.
احتمال بروز این عوارض در همه افراد یکسان نیست. سابقه لخته خون، بیتحرکی، چاقی، برخی داروهای هورمونی، بیماریهای زمینهای و ویژگیهای خود جراحی میتوانند بر میزان خطر تأثیر بگذارند.
ارزیابی دقیق قبل از عمل، انتخاب مناسب بیمار، رعایت اصول جراحی، شروع تحرک در زمان مناسب و استفاده از روشهای پیشگیری مکانیکی یا دارویی در افراد واجد شرایط میتواند به کاهش خطر کمک کند. مهمتر از همه، بیمار باید علائم هشداردهنده را بشناسد و در صورت بروز تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه یا سایر نشانههای مشکوک، مراجعه فوری پزشکی را به تأخیر نیندازد.
